Mijn Buurtschap: zo gewoon mogelijk, net als thuis

3 november 2016 14:21 - Vitaal ZorgVast bv
Mijn Buurtschap: zo gewoon mogelijk, net als thuis

Hoe een goede woon- en leefomgeving mensen met dementie kan ondersteunen, activeren en tot rust kan brengen. Een concept dat navolging verdient bij andere doelgroepen met verminderde regie. De alternatieve aanwendbaarheid is groot. Aanleiding tot omdenken binnen de reguliere woningbouw?   

Vitaal ZorgVast heeft enkele jaren geleden het woonzorgconcept Mijn Buurtschap ontwikkeld. Een woonzorgconcept voor mensen met dementie vanuit de gedachte hoe ziet een goede leefomgeving voor deze mensen eruit en hoe kunnen de woningen op termijn eenvoudig worden getransformeerd naar reguliere woningen voor één- en meerpersoonshuishoudens.

Het innovatieve concept deed het gesprek bij menig bestuurstafel starten over het belang van goede woon- en leefomgevingen en het effect ervan op het welzijn van mensen met dementie. Aspecten als biodynamisch licht, het belang van beweging en het toepassen van materialen uit vroegere tijden werden en worden steeds meer gemeengoed. Ook is er steeds meer aandacht voor financierbaarheid en bedrijfsvoering.  Veranderingen in de markt vereisen dat zorgaanbieders in staat moeten zijn eenvoudig mee te bewegen met de veranderende vraag en de zich wijzigende wetgeving. Vastgoed moet flexibel en transformeerbaar zijn. Visies en technieken evolueren door. En daarmee rijst de vraag of het idee ook goed toepasbaar is op andere doelgroepen. Reden tot gesprek met Vitaal ZorgVast en Viattence, een ouderenzorgorganisatie te Heerde. Vitaal Zorgvast treft momenteel voor deze zorginstelling voorbereidingen voor het bouwen van een Mijn Buurtschap-op-maat.

Een activerende woon- en leefomgeving

“Bij Vitaal ZorgVast geloven wij dat de zorg beter kan door anders te denken. Met onze toekomstbestendige huisvestingsoplossingen zorgen we voor een mensgerichte leef- en woonomgeving. Zo is ook ooit Mijn Buurtschap ontstaan voor de mensen met dementie, aldus Anneke Speelman, senior ontwikkelaar bij Vitaal ZorgVast. De oorspronkelijke gedachte komt eenvoudig neer op het volgende: mensen met verminderde regie willen zo lang mogelijk zelfstandig wonen en mocht dat niet meer kunnen: dan zo gewoon mogelijk als thuis. Maar hoe gewoon kan gewoon nog zijn als extra personele ondersteuning nodig is, als lawaai extra stress oproept, als je bedlegerig bent en 24 uur per dag zorg op afroep nodig hebt, of als je continu lawaai of stemmen in je hoofd hebt. Hoe kan de fysieke omgeving bijdragen aan het welzijn van mensen? Hoe werkt dit bij mensen met een dementieel syndroom, en hoe zit het bij andere mensen met een beperking? Op welke wijze kan de fysieke omgeving activeren? En op welke wijze kan ze juist rust geven? Zou je daarom naast Mijn Buurtschap  geen verbijzondering moeten maken voor andere doelgroepen? Iedere doelgroep is immers anders. Dus bijvoorbeeld een ‘Mijn Tuin’ voor de mensen met Huntington, een ‘Mijn Atelier’ voor de mensen met Niet-Aangeboren Hersenletsel. We zien in de praktijk van de bouw dat we een aantal punten bij iedere doelgroep bespreken. Het gaat hierbij om een ‘activerende woon- en leefomgeving’, participatie door mantelzorgers, een adequate bedrijfsvoering, financierbaarheid en alternatieve aanwendbaarheid, alsmede de toepassing van ICT en domotica en tot slot het belang van identiteit en schoonheid.  We bespreken deze met onze opdrachtgevers en betrekken vele disciplines om te voorzien in de gewenste deskundigheid. Genoemde aandachtspunten zijn van toepassing op elk ontwikkelgebied: de stedenbouwkundige omgeving, de directe omgeving/tuin, het gebouw, de collectieve ruimten en het appartement/studio.”

Kees Veling, manager projecten van zorgorganisatie Viattence, geeft aan dat de vernieuwende visie van Viattence op toekomstbestendig ouderenzorg naadloos aansluit bij dit concept van Vitaal ZorgVast. Hij betrekt genoemde punten bij alle nieuwbouwplannen die Viattence momenteel ontwikkelt voor de doelgroepen psychogeriatrie en somatiek.  De heer Veling geeft aan: “Ons verpleeghuis Wendhorst in Heerde is momenteel een eiland in de wijk. We breken hier nu volledig mee. We willen met Wendhorst, maar ook met de andere woonprojecten, onderdeel zijn van de wijk. Door de stedenbouwkundig opzet kunnen we op termijn de gebouwen ook weer eenvoudig afstoten, mocht er ooit sprake zijn van verminderde vraag. De restwaarde van onze gebouwen is daardoor vele malen groter”.

Activerende leefomgeving 

Steeds meer organisaties zien de waarde van een therapeutische leefomgeving , waarin beweging een belangrijk item is. Beweging houdt niet alleen ons lijf, maar ook ons brein in conditie. Beweging verbetert het leervermogen en het geheugen, en helpt tevens bij het hanteren van stress, depressie en verslaving. Vele zorggebouwen zijn echter ingesteld op het bevorderen van passiviteit. Door individuele zorg- en ontwikkelingsplannen komen mensen in beweging. Maar de omgeving moet dan wel de mogelijkheden bieden. “Onze bewoners gaan bewegen, lopen, wind voelen, regen ervaren, geuren ruiken”, aldus Kees Veling. “Vandaar dat we zoveel waarde hechten aan de directe omgeving rondom onze gebouwen. In welke mate kun je nog echt buiten zijn als je fysiek of geestelijk daartoe nog nauwelijks toe in staat bent. We creëren een binnentuin en een buitentuin met bomen, bloemen, dieren, waterpartijen, wandelpaden en  een structuur die uitnodigt tot bewegen. Mensen met dementie gaan uit zichzelf naar buiten als ze worden geactiveerd om kippen te voeren. Verhoogde tuinbakken zorgen ervoor dat ze planten kunnen aanraken en plukken als ze in een rolstoel zitten. De geurstoffen van lavendel, jasmijn en dergelijke prikkelen de zintuigen. Het kabbelen van waterpartijen doet denken aan de sluis en de waterpomp van vroeger. Door beweegapparaten in nissen in gangen te plaatsen, stimuleren we zittend fietsen. Een trap in huis doet mensen weer op een andere manier bewegen.”

Veiligheid, voorspelbaarheid en duidelijkheid

Het brein van mensen met een dementie is aangetast. Hierdoor worden impulsen en prikkels direct gescand op veilig en onveilig. Het creëren van veiligheid, voorspelbaarheid en duidelijkheid zijn daarmee wezenlijke voorwaarden voor het ontwerp van de fysieke omgeving. Een tweede effect van de aandoening is dat uit het geheugen de laatst binnengekomen informatie als eerste verdwijnt. Herkenbaarheid van de fysieke omgeving naar 40 jaar geleden brengt rust en duidelijkheid, waardoor moderne architectuur veelal niet aansluit. Een huis moet eruit zien als een huis. De voordeur van thuis is een vertrouwd element, evenals de meubels van thuis. Ze zorgen voor herkenning.

Zintuigen en fysieke gesteldheid

Zicht, gehoor en tast verslechteren bij het stijgen van de leeftijd. Een zeer gedetailleerd binnenhuisontwerp afgestemd op de doelgroep is daarom ook gewenst. Teveel prikkels geven stress, maar een tekort aan prikkels eveneens. Als het ontwerp hierop is afgestemd, kunnen we zorgen dat stress afneemt en zal het de onrust van dementerenden verminderen.

Participatie

De inzet van mantelzorgers en vrijwilligers wordt tegenwoordig steeds meer onderdeel van het zorgsysteem. “Wij streven ernaar dat de mantelzorger aanwezig blijft om de zorg die men thuis al gaf bij ons voort te zetten met ondersteuning van zorgprofessionals, mantelzorgers en vrijwilligers”, aldus Veling. “Dit komt het welzijn van de bewoners ten goede. Als Viattence zijn we steeds meer bezig om een ‘net als thuis’-situatie te creëren. Het betekent dat we ook tegen de mantelzorger zeggen “doe net als thuis”. Dit is wel eventjes wennen voor de professional, maar we zien veranderingen ten goede. De actieve betrokkenheid van mantelzorgers betekent ook iets voor het ontwerp van het pand en voor ICT en domotica. Wie gaat naar welk toilet, welke kasten zijn toegankelijk voor mantelzorgers en vrijwilligers en wie eet waar? Door hierover vroegtijdig na te denken, kunnen deze uitgangspunten worden meegenomen in het ontwerp.

Testen

Viattence test haar visie voor de nieuwbouw nu al uit. Dit doet ze door een nieuw appartement  in Wendhorst na te bouwen en door tal van zorg- en facilitaire processen en innovaties uit te testen in de bestaande bouw van Wendhorst. “Alleen al een ander inkoop- en leveringsproces, minder leveranciers en cliëntgebonden hulpmiddelen voorkomen onnodige vierkante meters, én zorgen voor meer rust in het gebouw”, aldus Veling. 

ICT en domotica

“We hanteren in het kader van veiligheid het principe ‘’ja, tenzij….”. Bewoners kunnen gaan en staan waar ze willen, tenzij dit op persoonlijk niveau niet meer kan. ICT en domotica ondersteunen daarbij. Zelfs de lift wordt op persoonlijk niveau ingeregeld. Zij brengt de bewoner naar de juiste verdieping zonder dat zij daarover hoeven na te denken. Het voorkomt dat mensen gaan ‘zwerven’ op een andere verdieping, hun kamer niet meer vinden en gestresst raken.”      

Bedrijfsvoering, financierbaarheid en alternatieve aanwendbaarheid

“Het concept Mijn Buurtschap is eenvoudig te transformeren naar reguliere woningbouw, aldus Speelman. Het idee van alternatieve aanwendbaarheid is inmiddels bij elk bouwproject aandachtspunt. Immers, zorgvisies wijzigen, beleid verandert, doelgroepen wijzigen of verdwijnen zelfs. Dit vergt iets van het totale bouwteam. Er moet creatiever worden nagedacht. De kosten hoeven niet hoger te zijn. Door van tevoren goed na te denken over de zorgprocessen, zorginnovaties en looplijnen,  maar ook over de bouwmethodiek, de stramienmaat, de positionering van schachten, liften en trappenhuizen, het installatieconcept, en niet te vergeten onderhoud en beheer is dit goed haalbaar. Het betekent een goede kwaliteit van zorg, lagere exploitatielasten en later een goede restwaarde van het vastgoed.

Identiteit en schoonheid 

Een pand moet ook passen bij de identiteit van een organisatie. Wie ben je en wie wil je zijn? En hoe past de uitstraling van het pand bij de uitstraling van de wijk, het gebied waarin het staat. Wetenschappelijk onderzoek toont aan hoe belangrijk de uitstraling van gebouwen is. Mooie gebouwen zorgen voor trots en dragen bij aan het welzijn. En daar is iedereen blij mee.”   

Epiloog

Naar de toekomst toe heeft Speelman een droom: “We kijken nu heel erg sterk vanuit zorgconcepten naar de alternatieve aanwendbaarheid van gebouwen in de toekomst. Het zou fantastisch zijn als ook reguliere woningbouw eenvoudiger kan worden omgezet naar ‘bijzonder wonen’. Door ook daaraan te werken kunnen we de tijdelijke sterke vraag naar deze woonvormen in de nabije toekomst op een goede manier invullen.

Wilt u eens doorpraten over dit onderwerp? Neemt u dan contact op met Anneke Speelman: T. 06 20 60 53 58 E. Anneke.speelman@vitaalzorgvast.nl